Εκκλησία και Κράτος αρθρο του Τασου Πετκου

tasos-petkouΤα τελευταία χρόνια, κάθε φορά που ξανα-ανοίγει η συζήτηση για την σχέση Εκκλησίας και Κράτους στην Ελλάδα, έρχεται στο μυαλό μου η συνάντηση με ένα ζευγάρι κάπου στα Πυρηναία το 2006. Ο Ιταλός, νεαρός συνάδελφος τότε,  είχε μόλις παντρευτεί την Τουρκάλα γυναίκα του, η οποία κατάγονταν από Καθολική και ευκατάστατη οικογένεια της νοτιοδυτικής Τουρκίας (έχει αρκετά μεγάλη και αρχαία Καθολική κοινότητα στις περιοχές αυτές). Η κοπέλα μου διηγήθηκε ότι η μεγαλύτερη έκπληξη της στην Ιταλία ήταν η φανερή παρουσία των Εσταυρωμένων σε Ιταλικούς δημόσιους χώρους όπως σχολεία, δικαστήρια, νοσοκομεία κτλ. Για την κοπέλα, η πλήρης απουσία θρησκευτικών συμβόλων στους δημόσιους χώρους της Τουρκίας ήταν βασική προϋπόθεση για την προσωπική και οικογενειακή της επιβίωση ως αλλόθρησκη μέσα σε ένα σχεδόν αμιγώς Ισλαμικό κράτος.

Η παραπάνω συζήτηση ήταν μια πραγματική αποκάλυψη για μένα. Αναρωτήθηκα, είναι λοιπόν η Ιταλία ένα «θεοκρατούμενο» κράτος επειδή έχει τον Εσταυρωμένο στα σχολεία της, ενώ αντίθετα η Τουρκία είναι ένα «δυτικό και πολιτισμένο κράτος» επειδή τηρεί με ευλάβεια τους κανόνες της πολιτικής ορθότητας για μην προσβάλει τις μειονότητές της; Η απάντηση είναι προφανής. Η μεν Ιταλία είναι ένα καθαρά κοσμικό κράτος, το οποίο όμως ενσωματώνει ενσυνείδητα στις δομές του τις διαχρονικές πολιτισμικές και θρησκευτικές αντιλήψεις του λαού του – οι οποίες βέβαια εξελίσσονται και αλλάζουν με τον χρόνο. Στον αντίποδα, η Τουρκία είναι μια θεοκρατική κοινωνία που καλλωπίζεται το κοσμικό και πολιτικά ορθό της προσωπείο για να αισθάνεται ότι μπορεί να είναι ομοτράπεζος του λεγόμενου «δυτικού κόσμου».

Γνωρίζω βέβαια ότι οι παραπάνω σκέψεις είναι μια πολύ απλουστευμένη αναπαράσταση των σχέσεων Θρησκείας και Κράτους στον σημερινό «δυτικό κόσμο». Είναι αλήθεια πως τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης έχουν εδώ και δεκαετίες βρει ένα modus vivendi σε σχέση με τις κατά τόπους Εκκλησίες. Δεν είναι τυχαίο ότι την οικοδόμηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης την ονειρεύτηκαν βαθιά θρησκευόμενοι άνθρωποι όπως π.χ. ο De Gasperi και ο Adenauer οι οποίοι ίδρυσαν και τα Χριστιανοδημοκρατικά κόμματα σε Ιταλία και Γερμανία. (Ο de Gasperi μάλιστα δεν δίστασε να συγκρουστεί ευθέως με το Βατικανό, όταν το τελευταίο προσπάθησε να επέμβει στις δημοτικές εκλογές της Ρώμης για να αποτρέψει την εκλογή ενός κομμουνιστή δημάρχου.) Η πλήρης εκκοσμίκευση του κράτους θεωρήθηκε η ρεαλιστικότερη προσέγγιση για την οργάνωση της μεταπολεμικής Ευρώπης μετά τις κατακλυσμιαίες αλλαγές που αυτή υπέστη. Παρόλα αυτά, η συμμετοχή των Εκκλησιών στην κοινωνική, πολιτιστική αλλά και την πολιτική ζωή των κοσμικών κρατών δεν έπαψε ποτέ να είναι τεράστια. Θα εκπλαγεί κανείς από το υψηλό επίπεδο των θεολογικών (και φιλοσοφικών) συζητήσεων που αναπτύσσονται στις σελίδες της Le Monde, ή της Repubblica από πολιτικούς και διανοούμενους, και θα αναστενάξει αναλογιζόμενος την ένδεια του αντίστοιχου εγχωρίου μας λόγου.

Τα παραπάνω όμως αφορούν την «Ευρώπη». Εμείς στην Ελλάδα, που βρισκόμαστε; Εδώ ταιριάζει νομίζω ένας δηκτικός αλλά ρεαλιστικός χαρακτηρισμός για τους Έλληνες που αποδίδεται στον Λόρδο Βύρωνα: «Έλληνες είναι οι Τούρκοι που νομίζουν ότι είναι Ιταλοί». Τα τελευταία χρόνια λοιπόν στην Ελλάδα παρατηρείται ένας παράξενος συνωστισμός αντιδιαμετρικών στοιχείων στον λεγόμενο χώρο του «εκσυγχρονισμού», της «προόδου» και της «μεταρρύθμισης». Από την μια είναι οι φανατικοί θιασώτες του νεοφιλελευθερισμού και του κοινωνικού δαρβινισμού. Αυτοί φαντασιώνονται μια κοινωνία που θα στηρίζεται αποκλειστικά και μόνο στην μετρήσιμη αξιοκρατία, την τεχνολογική πρόοδο, την ευημερία των αξίων και την περιθωριοποίηση των ανικάνων. Για να επιτευχθεί αυτό, είναι απαραίτητο να εκριζωθούν ή τουλάχιστον να απαξιωθούν όλες οι άλλες κοινωνικές και πολιτιστικές δυνάμεις που πιθανώς να αντιτάσσονται στην απόλυτη κυριαρχία του καθαρού ορθολογισμού. Με την πλευρά αυτή έχουν, δυστυχώς, συνταχθεί και οι περισσότεροι εγχώριοι «σοσιαλδημοκράτες» οι οποίοι έχουν ήδη αποδεχθεί την ήττα τους υποκύπτοντας στα θέλγητρα της παντοδύναμης «αγοράς». Τον άλλο πυλώνα του εκμοντερνισμού της κοινωνίας τον καταλαμβάνουν οι αυτοπροσδιοριζόμενοι ως «αριστεροί»,  οι οποίοι συνεχίζουν να ονειρεύονται την τελική επικράτηση του ουτοπικού σοσιαλισμού, άλλοι ευθαρσώς και στα φανερά και άλλοι  – δυστυχώς η ελίτ της σημερινής εξουσίας – συγκεκαλυμένα και οπορτουνιστικά.

Θα γραφούν αμέτρητες σελίδες κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας για την παράδοξη ταύτιση στο θέμα της σχέσης Εκκλησίας και Κράτους των παραπάνω δύο εντελώς αντίθετων κοσμοθεωριών. Δυστυχώς, η αφελής τους προσέγγιση στο σοβαρό αυτό θέμα φέρνει την Ελλάδα πολύ κοντύτερα στο Τουρκικό μοντέλο (θεοκρατική κοινωνία μέσα σε ένα αυστηρά κοσμικό κράτος) παρά στο Ιταλικό (ισχυρό κοσμικό κράτος σε σύμπλευση με μια θρησκευόμενη κοινωνία). Ο λόγος είναι απλός. Οι παραπάνω αντιλήψεις δεν βασίζονται σε μια ρεαλιστική ανάγνωση της Ελληνικής κοινωνίας αλλά μάλλον σε ιδεοληψίες: από την μια στην τραγική υποταγή στην παντοδυναμία των αγορών, και από την άλλη στον άνευ νοήματος υπέρ πάντων αγώνα για την σοσιαλιστική ουτοπία. Είναι εντελώς φανερό ότι οι σχεδιασμοί των παραπάνω διαμετρικά αντίθετων πολιτικών χώρων έγιναν από ανθρώπους που δεν έχουν καμιά βιωματική σχέση με την αυθεντική Ελληνική κοινωνία. Είτε κάνουν τα σχέδιά τους στα καφέ του Παρισιού και των Βρυξελλών, είτε ανάμεσα σε Εξάρχεια και Κολωνάκι. Οι πρώτοι νομίζουν ότι οι Έλληνες είναι Καθολικοί, Προτεστάντες και άθεοι, ώστε να δεχθούν στωικά την ιδιώτευση της πνευματικότητάς τους και να εμπιστευτούν ολοκληρωτικά το φιλελεύθερο κράτος. Οι δεύτεροι θεωρούν ότι οι Έλληνες είναι ένα είδος ισλαμιστών Ταλιμπάν που υπακούουν άκριτα σε μια απόλυτη εξουσία, και έτσι τους φαίνεται εύκολο να αντικατασταθεί ο Θεός με  ένα πανίσχυρο και απόλυτα ελεγχόμενο κρατικό μηχανισμό.

Δυστυχώς και οι δύο κάνουν λάθος.  Δεν συνειδητοποιούν ότι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των Ελλήνων είναι το Ορθόδοξο Πνεύμα, το οποίο είναι πολύ διαφορετικό τόσο από τον Καθολικισμό ή τον Προτεσταντισμό, όσο και από το Ισλάμ φυσικά. Και από εδώ θα πρέπει να ξεκινήσει η ουσιαστική συζήτηση. Και πρέπει να γίνει μια ουσιαστική συζήτηση για τον επαναπροσδιορισμό των σχέσεων της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του Νεοελληνικού Κράτους, και έχουμε ήδη αργήσει! Εδώ όμως δεν θα μπορούσα να μην σημειώσω τις τεράστιες ευθύνες των συντηρητικών κύκλων της Εκκλησίας που είναι η κύρια τροχοπέδη ενός τέτοιου εγχειρήματος…και δεν συνεχίζω την συζήτηση αυτή: θού Κύριε…

 

Όμως τι σχέση λοιπόν μπορούν να έχουν οι παραπάνω γενικότητες με την κοινωνική (αλλά και την πνευματική) ζωή των μικρών Ελληνικών κοινωνιών σαν αυτή της Έδεσσας; Στην  Ελληνική επαρχία η σχέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας και την κοινωνίας έχει υφανθεί σέ ένα πολύπλοκο ιστό μέσα από μια πορεία αιώνων. Αυτός ο ιστός, με τα λαμπρά αλλά και τα λιγότερο λαμπρά σημεία του, είναι το ρεαλιστικό υπόβαθρό πάνω στο οποίο θα πρέπει πατήσει η οποιαδήποτε προσπάθεια προόδου. Το μόνο βέβαιο είναι ότι επεμβάσεις σε αυτόν το ιστό δεν μπορούν να γίνουν με ισοπεδωτικές αποφάσεις τις κεντρικής εξουσίας, ιδιαίτερα αν αυτή διακατέχεται από οποιουδήποτε είδους ιδεοληψία. Μπορούν να γίνουν μόνο εάν ξεκινήσει μια ουσιαστική και με ανοιχτό μυαλό συζήτηση ανάμεσα στην τοπική κοινωνία την Εκκλησία. Στο πλαίσιο αυτό δεν θα πρέπει κανείς να φοβηθεί να λάβει αποφάσεις που μπορεί να φαίνονται και ριζοσπαστικές. Για να δώσω δύο μικρά παραδείγματα: είναι λοιπόν ωφέλιμο για την μικρή μας κοινωνία να συνεχίζεται η πρωινή προσευχή στο Λύκειο την στιγμή που η μεγάλη πλειοψηφία των παιδιών κοιτάζει εκείνη την ώρα το snapchat? Επίσης, συνεχίζει να έχει νόημα ένας μαζικός εκκλησιασμός Χριστούγεννα και Πάσχα, ημέρες νηστείας μάλιστα, για να διευκολύνει τα παιδιά στην μεσημεριανή τους έξοδο και την επερχόμενη βραδινή κραιπάλη; Δεν θα είχε ίσως περισσότερο νόημα μια π.χ. εβδομαδιαία ή μηνιαία σχολική προσευχή, παρουσία ιερέων οι οποίοι θα εξηγούσαν παράλληλα στα παιδιά και το νόημα της; Γιατί, ας είμαστε ρεαλιστές, έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολο να εξηγήσεις στους σημερινούς νέους για ποιόν λόγο θα πρέπει να ξυπνάνε κάθε πρωΐ λέγοντας το «..και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών,

ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών..» όταν έχουν κοιμηθεί παραμάσχαλα με το tablet να παίζει Game of Thrones ή Grey’s Anatomy. Οι καιροί αλλάζουν, και η Εκκλησία με την τοπική κοινωνία καλούνται να υφάνουν με τόλμη, πίστη και θάρρος το καινούργιο κομμάτι του υφαντού της Ελληνικής αλλά και την Ορθόδοξης Ιστορίας.

Τάσος Πέτκου

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s